Ahlâkî Rasyonalite ve İktisadın Yeniden İnşası Bağlamında Bir Gazzâlî Okuması
İktisadi İnsanın Ontolojik Krizi ve Gazzâlî’ye Dönüş
Modern iktisat paradigması, Aydınlanma sonrası şekillenen seküler dünya görüşünün bir tezahürü olarak, iktisadi faaliyeti ahlâki değerlerden yalıtılmış, mekanik bir süreç olarak tanımlama eğilimindedir. “Homo economicus” olarak kavramsallaştırılan, hazcı ve faydacı birey tipi, sınırsız ihtiyaçlarını kıt kaynaklarla karşılama mücadelesi veren bencil bir aktör olarak sahneye sürülmüştür. Ancak 21. yüzyılın getirdiği gelir adaletsizliği, çevresel krizler ve manevi tatminsizlik, bu paradigmanın ontolojik ve epistemolojik temellerinin sorgulanmasını zorunlu kılmıştır. İslam İktisadı disiplini tam da bu kırılma noktasında, iktisadı “değer-bağımsız” (value-free) bir bilim olmaktan çıkarıp, vahiy eksenli bir ahlâk nizamının parçası olarak yeniden konumlandırmayı hedefler.
Gökhan Oruç Önalan tarafından kaleme alınan ve genişletilmiş ikinci baskısı Filiz Kitabevi tarafından yayımlanan “Gazzâlî, İktisat ve Ahlâk” adlı eser, bu yeniden inşa sürecine İslam düşünce tarihinin en mümbit zihinlerinden biri olan Hüccetü’l İslâm İmâm Gazzâlî üzerinden güçlü bir katkı sunmaktadır. Eser, Gazzâlî’yi sadece bir kelâmcı, fakih veya mutasavvıf olarak değil; iktisadi hayatı, dünya ve ahiret dengesi (refah ve felâh) ekseninde bütüncül bir sistem olarak kurgulayan bir “sosyal düşünür” olarak ele almaktadır. Yazar, Gazzâlî’nin iktisadi görüşlerini İhyâu Ulûmi’d-Dîn başta olmak üzere, El-Mustasfa, Kimyâ-yı Saâdet ve El-Munkız gibi temel eserlerinden süzerek sistematik bir yapıya kavuşturmuştur. Kitap, kronolojik bir aktarım yerine, kavramsal ve tematik bir mimari üzerine inşa edilmiştir. Bu mimari üç ana sütun (bölüm) üzerinde yükselir: “Çerçeve”, “Dünya ve Hakikat”, “İnsan ve Servet”.
Birinci bölüm olan “Çerçeve”, İslam iktisadının zeminini oluşturan “Akıl ve Sorumluluk” ilişkisini irdeler. Yazar burada Gazzâlî’nin akıl tasavvurunu, modern rasyonaliteden ayırır. Gazzâlî’ye göre akıl, sadece kâr-zarar hesabı yapan bir araç değil, ilahi hitaba muhatap olmanın (teklif) ve sorumluluğun kaynağıdır. Bu bölümde ayrıca, iktisadi kararların meşruiyet zeminini oluşturan “Maslahat” teorisi ve ictihad mekanizması, iktisadi hayatın dinamizmi bağlamında tartışılır. Yazarın, fıkıh ve ahlâk (tasavvuf) arasındaki ilişkiyi, iktisadi eylemin “zahiri ve batıni” boyutları olarak ele alması, çalışmanın derinliğini artıran unsurlardandır.
Dünya Tasavvuru ve “Homo Islamicus”un Psikolojisi
Eserin ikinci bölümü olan “Dünya ve Hakikat”, iktisadi davranışın psikolojik ve felsefi köklerine iner. Yazar, Gazzâlî’nin “dünya” tanımını merkeze alarak, iktisadi faaliyetin amacını sorgular. Gazzâlî’ye göre dünya, ne bütünüyle reddedilecek “mezmum” bir yer, ne de nihai amaç edinilecek bir yurttur. O, ahiretin tarlasıdır. Yazar, bu bölümde özellikle modern insanın en büyük çıkmazlarından biri olan “Gelecek Kaygısı” (tûl-i emel) ve “Rızık Endişesi” konularını, Gazzâlî’nin “Tevekkül” anlayışıyla tedavi edici bir üslupla ele alır. Burada yazarın dikkat çekmeye çalıştığı insan portresi, modern iktisadın homo economicus’unun tam zıddıdır. Bu yeni portre (literatürde homo islamicus olarak da anılır), ihtiyacı kadarını talep eden, faydayı sadece maddede değil manevi tatminde arayan, diğergam ve “akıbet” endişesi taşıyan bir bireydir. Kitap, bu zihniyet dönüşümünün gerçekleşmeden, sadece kurumsal faizsizlik (örneğin İslami bankacılık enstrümanları) ile İslam iktisadının hedeflerine ulaşılamayacağını ima eden güçlü bir alt metne sahiptir.
Pratik İktisat: Emek, Servet ve Piyasa Ahlâkı
Kitabın en hacimli ve uygulamaya dönük kısmı olan üçüncü bölüm “İnsan ve Servet”, teorik çerçevenin pratik hayattaki yansımalarını içerir. Önalan burada; rızık, kesb (kazanç), infak, israf, kenz (stokçuluk/biriktirme) ve faiz gibi temel kavramları masaya yatırır. Yazarın “Emek ve İnfâk” başlığı altındaki analizleri dikkat çekicidir. Gazzâlî’ye göre emek sadece bir üretim faktörü değil, insanın izzetini koruyan bir ibadet biçimidir. Servet ise, “Allah’ın mülkü” olması hasebiyle, sahibine emanet edilmiş bir imtihan aracıdır.Kitapta, servetin “dolaşımı” (tedavül) hayati bir önem arz eder. Yazar, Gazzâlî’nin paranın fonksiyonlarına dair görüşlerini (paranın bir mübadele aracı olduğu, zatında bir değeri olmadığı, dolayısıyla para üzerinden para kazanmanın -faizin- zulüm olduğu görüşünü) modern finansal krizler ışığında yeniden yorumlanabilecek bir berraklıkta sunar. “Kenz” ve “Faiz”in, toplumsal refahı baltalayan, sermayeyi atıl bırakan ve gelir dağılımını bozan patolojik yönleri, ahlâki ve iktisadi gerekçelerle açıklanır.
Sonuç ve Değerlendirme
Genişletilmiş ikinci baskısı yapılan eser, Prof. Dr. Ömer Faruk Habergetiren’in editörlüğünde, Prof. Dr. Yusuf Ziya Kavakcı ve Prof. Dr. Saim Kayadibi gibi sahanın otoritelerinin takdim yazılarıyla zenginleşmiştir. Gökhan Oruç Önalan, Gazzâlî, İktisat ve Ahlâk çalışmasıyla, İslam İktisadi düşünce tarihi alanında anakronizm hatasına düşmeden, 11. yüzyılın hikmetini 21. yüzyılın idrakine sunmayı hedeflemiştir. Kitabın güçlü yanlarından birisi, iktisadı teknik bir disiplin olmaktan çıkarıp, insan-toplum-Tanrı ilişkisi bağlamında “bütüncül” bir çerçeveye oturtmasıdır.
Eser, “İslam İktisadı nedir?” sorusuna verilecek cevabın, sadece finansal enstrümanlarda değil, insanın varlık ve servet tasavvurunda aranması gerektiğini savunur. Bu yönüyle çalışma, sadece ilahiyat veya iktisat öğrencileri için değil, modernizmin çarkları arasında sıkışmış ve “alternatif” bir iktisadi yaşayış arayan her entelektüel için bir başucu kaynağı hüviyetindedir. Bu çalışmanın asıl amacı, batı iktisadî düşünce geleneğindeki büyük boşluk dönemine atıfta bulunarak bu alandaki Müslüman kimliğine dikkat çekmek veya Gazzâlî’nin iktisadî düşüncelerini farklı yönlerden tasvir etmek değil, Gazzâlî’nin düşünce dünyası üzerine bütüncül bir İslâmî iktisadî düşünce kimliği oluşturmaya çalışmaktır. Bu bakımdan eser; iktisadın “kıt kaynakların yönetimi” olduğu iddiasına karşı, “sınırsız arzuların terbiyesi ve mevcut kaynakların adaletle paylaşımı” tezini savunan bir manifestodur. Okuyucuya sunduğu en büyük katkı ise, Refah (maddi kalkınma) ile Felâh (ebedi kurtuluş) arasındaki o hassas ve hayati dengeyi hatırlatmasıdır.
Eser Adı: Gazzâlî, İktisat ve Ahlâk
(İslâmî İktisadi Düşünce Kimliğinde Dünya, Hakikat, İnsan ve Servet Üzerine)
Yazar: Dr. Gökhan Oruç Önalan
Yayınevi: Filiz Kitabevi
Baskı: Genişletilmiş 2. Baskı, Mayıs 2025, İstanbul
ISBN: 978-625-5957-78-8
Kaynak: Filiz Kitabevi