İstanbul (İLKE Vakfı) – Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar, İLKE Vakfı’nın Üsküdar’daki merkezinde düzenlenen “İmparatorluktan Günümüze Selem, Borç ve Faiz” başlıklı söyleşide, faiz yasağının geçerli olduğu Osmanlı toplumunda borç ve kredi ilişkilerinin nasıl kurulduğunu selem akdi üzerinden değerlendirdi. 7 Kasım 2026 Cumartesi günü gerçekleştirilen söyleşi, Özvar’ın selem, borç ve faiz üzerine kaleme aldığı kitap etrafında şekillendi.
Söyleşinin moderatörlüğünü İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Necmettin Kızılkaya yaptı. Programın açılış konuşmasını İLKE Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Av. Ahmet Sait Öner gerçekleştirdi; söyleşiye akademisyenler, araştırmacılar ve davetliler katıldı.
Selem, köylüyü tefeciye karşı koruyan bir çözümdü
Özvar, konuya Osmanlı toplumunda borç ve kredi ilişkileri üzerine yürüttüğü çalışmalar sırasında ilgi duyduğunu belirtti. Çalışmanın çıkış sorusu, riba yasağının geçerli olduğu bir dönemde insanların nasıl borçlandığıydı. Bedeli peşin ödenip malı vadeli teslim edilen bir alışveriş olan selem, 17. yüzyıla kadar büyük ölçüde tarıma dayalı olan toplumlarda çiftçinin paraya ihtiyaç duyduğu an ile ürününü kaldırdığı an arasındaki boşluğu kapatıyordu.
Özvar’a göre selemin meşruiyeti, köylünün tefecinin eline düşmemesi için fıkhi bir çözüm sunmasından kaynaklanıyordu. Akit, ihtiyaç duyulan sermayenin faize başvurulmadan piyasaya girmesini sağlıyordu. Özvar, benzer peşin-vadeli alışverişlerin yalnızca Müslüman toplumlara özgü olmadığını, farklı yerel toplumlarda da görüldüğünü de ifade etti.
Gayrimüslimler ve İngiliz konsoloslar da selemi kullandı
Literatürde selemin tamamıyla tarım sektörüyle sınırlı olduğu ileri sürülse de Özvar, mahkeme kayıtlarının bu görüşü doğrulamadığını söyledi. Kayıtlarda tedavüldeki paralar üzerinden yapılmış selem akitleri bulunuyor. Gayrimüslimlerin yanı sıra Osmanlı tebaası olmayanlar da bu akde başvuruyordu; İngiliz sefir ve konsolosları, normalde giremeyecekleri iç ticarete selem akdi yoluyla giriyordu.
Özvar, 18. yüzyıldan itibaren selem ilişkilerinin çiftçiler arasında yoğunlaştığını, bunun en önemli sebebinin ise sermaye yetersizliği olduğunu belirtti. Moderatör Prof. Dr. Necmettin Kızılkaya da kitabın selem literatüründen ayrıldığı noktalara dikkat çekerek 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması’yla İngilizlere tanınan ekonomik ayrıcalıkların kökeninde de selemin bulunduğunu vurguladı.
Devlet müdahalesi ve resmi kredi kurumlarına geçiş
Söyleşide selemin kötüye kullanıma açık bir akit olduğu da ele alındı. Özvar, bu durumda uygulamanın kaldırılmasının talep edildiğini ve kısmen yasaklandığını aktardı. Devlet, akde konu fiyatlara müdahale ederek selemi sınırladı ve sözleşmelere köylü lehine müdahale edebildi; böylece selem bir yatırım aracı olmaktan çıktı.
Özvar’a göre devlet bilgi toplamaya başladıkça köylünün borçluluğunu fark etti ve vergi kapasitesini sürdürülebilir kılmak için zirai borçları Tanzimat döneminde yeniden yapılandırdı. Bu süreçte resmi faiz haddi belirlendi, resmi haddin üzerinde kredi verenler tefeci sayıldı ve resmi kredi kurumları ile bankalar devreye girdi.
Kızılkaya’nın 1851 tarihli Murabaha Nizamnamesi’ndeki faiz kavramına ilişkin sorusu üzerine Özvar, dönemin kaynaklarında faizin kâr, satış akdine dayalı bir muamele üzerinden elde edilen kazanç ve herhangi bir muameleye dayanmadan borçtan elde edilen fazlalık olmak üzere farklı anlamlarda kullanıldığını açıkladı.
Cumhuriyet döneminde alivre sözleşmeler
Özvar, Cumhuriyet döneminde selemle ilgili kayıtlara rastlanmadığını, ancak benzer bir yapının alivre sözleşmeler şeklinde varlığını sürdürdüğünü belirtti. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan mevzuatın ayrıca çalışılmaya değer bir alan olduğuna dikkat çekti. Erken modern toplumlardaki borçlanma usullerinin geri ve yetersiz görülmemesi gerektiğini vurgulayan Özvar, para vakıflarının sağlam kefil ve rehin istediği için köylünün kredi ihtiyacına çözüm olamadığını ifade etti.
Söyleşi, katılımcıların selemin fıkıhtaki istisnai konumu ve hukuk-ahlak ilişkisine dair soru ve değerlendirmeleriyle sona erdi.
