Hayatımızın birçok noktasında yer alan ve teknolojinin gelişmesinden en çok etkilenen alanlardan biri de finans sektörüdür. Fintek kavramı girişimcilerin, geleneksel finans sisteminden ayrışan tüketicilerin ihtiyaçlarını keşfederek bu ihtiyaçlara yönelik finansal inovasyonlar geliştirmesiyle ortaya çıkmıştır. Fin (finansal) ve tek (teknoloji) sözcüklerinin birleştirilmesiyle fintek kavramı oluşmuştur. İslami fintek kelime anlamı, İslam dinine uygun finansal ürün ve hizmetlerin bir teknolojik yenilik, inovasyon olarak ortaya çıkması şeklinde ifade edilebilir. Fintekler; mobil bankacılık, yatırım ve ödeme gibi finansal hizmetlere daha kısa sürede ulaşım imkânı sunan bir teknolojidir. Fintek, bankacılık sektörünün yeniliklerini kapsayacak biçimde her geçen gün genişlemektedir. Dijitalleşme ve teknolojik yenilikler finans ekosistemine ivme kazandırmıştır. Fintek; finansal hizmetleri yenilikçi, tamamlayıcı ve hızlandırıcı iş modelleri ile sayısal teknolojiler kullanarak sunan kuruluş veya ürün olarak tanımlamıştır. Finansal teknolojiler, geleneksel finans sistemindeki modellerden farklı olarak daha kolay, daha ucuz, daha hızlı ve müşteri deneyimine odaklanan teknoloji tabanında çözümler geliştirmektedir. Dijital cüzdanlar, mobil ödemeler, blokzincir teknolojisi, robo-danışmanlar gibi yenilikçi çözümlerle fintek, finansal hizmetlerin sunum şeklini yeniden şekillendirmekte, kullanıcılar için daha erişilebilir, hızlı ve daha az maliyetli hizmetler sağlamaktadır. İslami finansın dayandığı temel esaslar ve prensipler geleneksel bankacılık sisteminden farklılaşmaktadır. Risk paylaşımı, adil kazanç, faiz yasağı, ahlaki yatırım ilkeleri gibi ilkeler İslami finansın temel yapıtaşlarını oluşturmaktadır. İslami finans, dijitalleşen dünya ile her geçen gün büyüyerek teknolojik inovasyonlar sayesinde yenilikçi finans çözümleri sunan farklı bir döneme girmiştir. Özellikle son yıllarda finansal alandaki teknolojik gelişmelerin ve yeniliklerin hız kazanmasıyla birlikte İslami finans ekosistemi büyük bir dönüşüm ve gelişim göstermiştir.
Özellikle 2008 yılından itibaren kullanılan ve son zamanlarda finans sektöründe giderek önem kazanan fintekler, dijital teknolojiler kullanılarak oluşturulan finansal ürün ve hizmetleri bir diğer deyişle fintek sektörünü ifade eder. Aynı zamanda sektördeki profesyonellere, akademisyenlere ve öğrencilere yönelik eğitim materyalleri ve araştırma raporları sunarak bilgi paylaşımını teşvik eder. Bu durum ise, sektördeki bilgi birikiminin artmasına ve İslami finteklerin gelişimine yönelik akademik ve profesyonel katkılar sağlar. Medya platformu, sektördeki paydaşlar arasında network oluşturmayı ve işbirliklerini teşvik etmeyi amaçlar. Bu, yerel ve uluslararası düzeyde katılım bankaları, fintek girişimleri, yatırımcılar ve regülatörler arasında köprü kurarak sektördeki entegrasyonu artırır.
İslami fintek, dijital teknolojilerin kullanımıyla, geleneksel İslami finans hizmetlerini modern çağın ihtiyaçlarına uygun hâle getirirken, yenilikçi çözümler de sunmaktadır. Finteklerin en önemli avantajları arasında hızlılık, bireylere odaklılık, düşük maliyetli hizmet sağlama, teknoloji merkezli olma, genç kuşağa daha rahat ulaşma gösterilebilir. İslami fintekler, konvansiyonel finansın kendine özgü alanından çıkarak İslami çerçevede ürün ve hizmetlerle İslami finansın daha güvenli ve etik ilkelerle öne çıkmasını sağlayacak potansiyeli içermektedir.
Müşteriler bir fatura ödeme işleminde, şubeye gitme maliyetinden kurtulurlar ve zamandan tasarruf sağlamak istedikleri için de şubeye gitmemeyi tercih ederler. Bu durum dahi finteklerin öne çıkmasına sebep olur. Ödeme, tahsilat, havale, EFT, sermaye piyasası işlemleri, hisse senedi işlemleri, para piyasası işlemleri, akıllı sözleşmeler, ekonomik hayatı kolaylaştırmaya dair yöntemler geliştiren fintekler, sundukları yenilik, kolaylık, tasarruf imkânlarıyla geleneksel finansal yöntemlerle rekabet etmeyi amaçlayan teknolojik yeniliktir. Finansal teknoloji, krizlerle yüzleşmek suretiyle olgunlaşmaya başlamış ve son on yıl içerisinde hızlı bir büyüme yakalamıştır. Teknolojinin gelişmesi ve bilginin etkin kullanılması sonucu son on yılda birçok modern finansal ürün ortaya çıkmıştır. İslami finans alanında faaliyet gösteren kurumlar ürün ve hizmetlerine yenilerini eklemek daha hızlı, daha düşük maliyetli, daha çok çeşitli hâle getirmek istemektedir. İçinde bulunduğumuz dönemde İslami finans sektöründen en çok payı alan alt sektörlerin katılım bankacılığı, katılım sigortacılığı, katılım esaslı borsa yatırım fonları ve katılım endeksi hisse senedi yatırımları olduğu söylenebilir. İlgili sektörler özelinde ürün ve hizmetler incelendiğinde faizsizlik prensibi başta olmak üzere spekülatif kazanç ve işlemlerden uzak, ortaklık ve ticarete dayalı alışverişi konu aldığı görülmektedir.
İslami finans, geleneksel bankacılık karşısında öne çıkarak yeni ürünler ve inovatif çözüm önerileri geliştirebilmek için İslami finteklerle işbirliği yapmaktadır. Dünya çapında Körfez ülkeleri başta olmak üzere İngiltere, Malezya gibi pazarlar öne çıkmaktadır. Bu ülkelerde İslami fintek girişimleri, finansal erişimdeki engelleri kaldırmakta ve finansal katılımı teşvik ederek önemli bir rol üstlenmektedir. Diğer ülkelerde de İslami fintekin yükselişi gözlemlenmekte olup, bu alan üzerine çeşitli araştırmalar yapılmaktadır. İslami finans kurumları, küresel pazarda ihtiyaç duydukları açılımı, inovasyonu ve büyümeyi, İslami fintek çözümleri ile sağlayabilecektir. İslami fintekin bu açıdan sunduğu avantajlar, dijital finansal hizmetlerin daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlayarak, finansal kapsayıcılığı artıracaktır. İslami finansın, geleneksel finans sisteminden farklı olarak, risk paylaşımı, adil kazanç, faiz yasağı (riba) ve ahlaki yatırım ilkeleri gibi prensipler üzerine kurulu olması, İslami fintekin bu alandaki rolünü daha da önemli hale getirmektedir. Bu farklılıklar, fintek ekosisteminde de kendini göstermekte olup, geleneksel finansal hizmetlere odaklanan fintek çözümleri ile İslami finans prensiplerine uygun çözümler sunan İslami fintek uygulamaları arasında belirgin bir ayrım oluşmaktadır. 2019 Covid pandemi döneminde dünyada İslami fintek işlem hacmi çok artmış ve fintek uygulamaları da büyük bir yükseliş yaşamıştır. Dolayısıyla İslami fintek de bu durumdan olumlu etkilenmiştir. Küresel anlamda artan finansal işlemler, hizmetlere olan bağlılık düşünüldüğünde ve genç nüfusun teknoloji ile olan ilişkisi göz önünde bulundurulduğunda artan nüfusun da etkisiyle dijital dünyada finansal işlemlere dair hacim her geçen gün oldukça büyüyecek ve İslami finteklere olan ihtiyaç daha da artacaktır.
İslami ilkeleri ön plana çıkararak ve İslam’ın prensipleri çerçevesinde iktisadi faaliyetleri sunan İslami finans endüstrisi özellikle 2008 krizi sonrası ve 2014 yılından itibaren teknolojik gelişmelerle beraber dönüşüme uğramıştır. 2008 krizi sonrası finans ekosisteminde teknolojinin gelişimi, inovasyon ve dijitalleşmenin beraberinde getirdiği yeniliklerin en çok etkilediği sektörlerden biri de bankacılık olmuştur. Teknolojinin ve dijitalleşmenin desteği ile kitle fonlaması, kişiler arası borçlanma, mikro finansman, helal varlık yönetimi, robo danışmanlar, dijital cüzdan, ödemeler, blokzinciri, akıllı sözleşmeler ve para transferlerine uzanan yelpaze ile teknolojik finans çözümleri sunan İslami fintekler bulunmaktadır.
İslami Finans verilerine göre küresel anlamda İslami finteklere olan ilginin başta Malezya olmak üzere Endonezya, İngiltere, Almanya ve bazı Avrupa ve Körfez ülkelerinde her geçen gün arttığı gözlenmektedir. Aynı zamanda finansal okuryazarlığın arttırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. İslami bankalar ve teknoloji firmaları işbirliği yaparak İslami dijital finansman hizmetlerin sağlanmasında aksiyon almaya çalışmaktadır. İslami fintekler Türkiye’de de faizsiz finans prensiplerine uygun inovasyona dayalı çözümler sunarak finansal ihtiyaçları karşılamada yeni bir perspektif sunmaktadır. Bu dönüşüm ve perspektif, İslami finansın daha geniş bir kitleye ulaşmasını ve küresel finans sistemine daha fazla entegrasyonun sağlanmasını mümkün kılmaktadır.
Türkiye’de İslami Finans ve İslami Fintekler
Türkiye’de İslami fintekler katılım bankaları ve finansal kuruluşların kendi uygulamalarını geliştirmeleri ve ana bankacılık uygulamalarını yazmaları ile ortaya çıkmaktadır. Konvansiyonel bankalarla aynı altyapıyı kullanamayacak olan katılım bankaları kendi sistemlerini geliştirmek mecburiyetinde kalmışlar. Bu sebeple zorunlu olarak da olsa İslami finansal teknolojilerine yönelik ilk adım atılmıştır. Özellikle 2014 yılı sonrası dijitalleşmenin gelişmesiyle burada ivme biraz daha hız kazanmıştır. İslami fintek bilişim sektöründe yaşanan gelişmeler finans sektörüne de yansımış; bu yansıma İslami finans sektöründe de önemli bir gelişim aracı olarak yer almıştır. Finans sektöründe giderek payını artırmak isteyen İslami finans sektörü, finans alanındaki teknolojik gelişmeler aracılığıyla bu amacına daha hızlı ulaşmayı hedeflemektedir. İslami finans sektörü dijital İslami finansal ürünler, blokzincir, akıllı sözleşmeler, mobil bankacılık, varlık yönetimi, sigortacılık, kitlesel fonlama ve yapay zekâ teknolojisi ile İslami ürünlere çeşitlilik ve derinlik katarak pazara nüfuz etmek istemektedir. İslami finans müşteri kitlesinin fintek sektörüne entegrasyonu İslami finans sektörünün önünü açacak, özellikle start-uplarla süreç hız kazanacaktır. 2020 yılında Türkiye’de kurulan Katılım Fintek Medyası, İslami finansın dijitalleşmesi ve İslami fintek sektörü için önemli bir platform oluşturarak çeşitli katkılar sağlamaktadır. 2024 yılına bakıldığında İslami Fintek özelinde Türkiye’de küresel ekosisteme göre iyi bir ilerleme görülmektedir. Katılım Fintek, İslami finans ve fintek dünyasında farkındalık oluşturmak ve bu alandaki gelişmeleri geniş bir kitleye duyurmak için önemli bir rol oynamaktadır. Bu sebeple medya, haberler, makaleler, röportajlar ve analizlerle sektörün en son yeniliklerini ve trendlerini izleyicilerine sunmaktadır. Medya platformu İslami fintek alanında yenilikçi çözümler ve uygulamaların tanıtılmasına ve yaygınlaşmasına katkıda bulunmaktadır. Bu durum sektördeki girişimcilerin ve start-upların görünürlüğünün artarak, yeni fikirlerin hayata geçirilmesine imkân sağlamaktadır. Finans sektöründe olduğu gibi konvansiyonel finans ve İslami finans ayrımına benzer şekilde, finansal teknolojilerde de konvansiyonel fintekler ve İslami fintekler ayrımına gidilebilmektedir.
İslami finansın Türkiye’de hak ettiği değeri görebilmesi için İslami fintek ekosistemine yatırım yapılması önem arz etmektedir. Burada ise ilk tohumlar, 2015 yılında Kuveyt Türk Katılım Bankası’nın kendi altyapısını oluşturduğu BOA (Business orientation architech) ana bankacılık uygulamasını diğer katılım bankalarına da kullandırmak istemesi ile bankanın iştiraki olarak kurulan Architecht finansal teknoloji şirketi ile atılmaktadır.
Bugün BOA bankacılık altyapısı katılım bankalarının yarısında kullanılırken yurt dışında birçok ülkeye ihraç edilen ilk İslami fintek olarak karşımıza çıkmaktadır. Daha sonra ise hem girişimcileri hem de İslami finans alanında faaliyet gösterecek fintekleri teşvik amacıyla sırasıyla Albaraka Garaj ve Lonca Girişimcilik Merkezi kurulmaktadır. 2018 yılında ise Vakıf Katılım ve Kuveyt Türk işbirliği ile Teknogirişim Sermayesi Yatırım Fonu kurulmuştur. 2019 yılından sonra ise yine katılım bankalarının kendi mobil uygulamaları da ayrı olarak geliştirmiş oldukları İslami fintek ürünleri olarak değerlendirebileceğimiz İslami finans aplikasyonları geliştirilmiştir. Bunlara örnek olarak TFX Target, TradePlus, Cebimpos, Dijital Kaşif örnek olarak verilebilir. Türkiye’de geleneksel fintekler üzerine yapılan çalışmalar sonucunda, mevcut fintek girişimleri ve yatırımları dünya ile kıyaslandığında, bu girişimlerin halen yeterli boyutlara ulaşmamış olmasıyla birlikte çok ciddi yol alındığı gözlemlenmiştir. Özellikle son yıllarda Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi tarafından kayda değer çalışmalara imza atılmış olup İslami finteklerin gelecek potansiyeline yönelik belirlenen stratejiler üzerine tavsiyeler sunulmaktadır.
Türkiye’de İslami fintekler genellikle katılım bankaları etrafında şekillenmiştir. Katılım bankaları teknoloji iştirakleri kurmuş, kendi mobil aplikasyonları geliştirilmiş, girişimcilik merkezleri kurulmuş, portföy yönetim ve girişim sermayesi fonları oluşturmuştur. Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi Türkiye’nin finansal teknolojiler alanında bölgesel bir lider ve küresel bir oyuncu olmasını hedefleyen stratejik bir vizyon benimsemiştir. Bu vizyon doğrultusunda ofis çeşitli politika ve düzenlemeler geliştirerek, fintek ekosisteminin gelişimini desteklemektedir. Bu bağlamda Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi koordinasyonunda sektörün mevcut durumunu ve geçmiş yıllara göre gelişimini göstermek amacıyla “Türkiye Fintek Genel Görünümü” raporu ilk olarak Kasım 2021’de yayınlamıştır. Güncel ve kategorize edilmiş veri seti oluşturmayı amaçlayan bu çalışma yurt içi ve yurt dışındaki girişimci ve yatırımcılara Türkiye’nin fintek görünümü hakkında güncel veri sağlamaktadır. Aynı zamanda Türkiye fintek genel görünüme paralelde “Milli Fintek Stratejisi”, “Türkiye Fintek Rehberi” ve “Fintek Sözlüğü” oluşturulmuştur. Bu gelişmelerle birlikte Türkiye, dijital bankacılık alanında önemli bir adım atarak, dijital bankacılık mevzuatı yürürlüğe konulmuştur. Bu yeni düzenleme çerçevesinde, Türkiye’de ilk iki dijital banka olarak faaliyet izni alan Hayat Finans ve T.O.M Bankası dijitalden katılım bankacılığı faaliyetleri yürütmek üzere BDDK’ya başvurmuştur. Bu gelişme, dijital bankacılığın katılım finans sektöründeki önemini ve bu alanda yaşanan talebi açıkça göstermektedir. İslami fintekler sadece finansal hizmetlerin sunumunu kolaylaştırmakla kalmayıp finansal katılımı artırarak ekonomik büyümeye ve kalkınmaya da destek olarak köklü bir dönüşümün öncüsü olmaktadır.
Sonuç olarak Fintek artık hayatımızın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir ve gelecekteki yüzyılın finansal aktörlerinin başında geleceğini söyleyebiliriz. Dijital dönüşümün zirve yaptığı bu çağda ise müşteri davranışları da düzenli olarak değişmektedir. Her geçen gün artan Müslüman nüfus, finans sektöründe yaşanan büyüme ve yeni teknolojilerin gelişmesi İslami finans araçları ile hizmetlerine olan ihtiyacı da arttırmaktadır ve arttıracaktır. Özellikle bankasız Müslüman nüfus ve genç nüfus düşünüldüğünde hemen hemen herkesin elinde bulunan akıllı telefonlar ve teknolojiye olan ilginin büyük olması, tamamen dijital ortamlarda işlem gören finansal faaliyetlerin tercih edilmesini sağlamaktadır. Büyüme potansiyeli taşıyan İslami finans sektörü, teknolojiye ve küresel finans piyasalarına uyum sağlayarak ürün/hizmet ve portföy çeşitliliği sunmaktadır. Ayrıca İslami fintekler, daha ucuz, şeffaf, erişilebilir, yenilikçi ürünleri lokasyon veya diğer nedenlerle bankacılık hizmetleri alamayan kişilere ulaştırma fırsatı sunar. Böylelikle İslami finansın tabana yayılmasını, tasarrufu arttırmayı, aracıları ortadan kaldırmayı ve birçok kategoride ürün/hizmet sağlamayı amaçlar. Bu bağlamda şer’i kuralları esas alan İslami fintekler gelecekteki finansal ihtiyaçları karşılamada önemli rol oynayacaklardır. Faizsiz finans ekosistemi de İslami fintekler sayesinde risk paylaşımını içerecek müşareke, icare ve mudaraba vb. ürünlerini teknoloji tabanında kullanarak pazar paylarını artırabilecektir. Fakat İslami hassasiyetleri göz önünde bulundurarak ürün ve hizmet çeşitliliği sunan İslami fintekler, dünya çapındaki fintek ekosisteminden çok da farklı değildir.
Dijitalleşmenin hayatımızın her alanına nüfuz etmesi ile her geçen gün artan etkisini, dikkate aldığımızda, gelecekte İslami fintek ekosisteminin var olması kaçınılmazdır. Daha geniş bir perspektiften bakıldığında, önümüzdeki yıllarda geleneksel bankacılığın yerini İslami fintekler alacaktır. Eğer İslami finans İslami fintekleri değerlendirmez ve kendi teknolojik ekosistemlerin geliştirmezlerse, finans alanında açığı kapatma yönündeki fırsatı kaybetmekle karşı karşıya kalacaktır. Dünyadaki gelişmeleri yakından takip ederek ülke olarak bu alandaki eksiklikleri tespit etmeli ve önümüze çıkan fırsatları değerlendirip İslami finteklerle finans alanındaki pazar payımızı artırmalıyız. Bu nedenle İslami finansal teknoloji alanında özel merkezlerin kurulması ve bu alandaki girişimcilik ve yatırım faaliyetlerinin desteklenebilmesi için uluslararası iş birliğinin sağlanması elzemdir. İslami finans kuruluşları finansal teknoloji uygulamalarıyla birlikte düşük maliyet, 7/24 erişilebilirlik, şeffaflık, güvenilirlik, operasyonel kolaylıklar ve yeni ürünler gibi avantajlarıyla İslami finans piyasasına dinamizm katacağı, rekabet avantajı sağlayacağı sonucuna varılmıştır.