Türkiye’de katılım bankacılığı son yıllarda önemli bir büyüme kaydetti. Sektörün aktif büyüklüğü, toplanan ve kullandırılan fonları, şube sayısı ve bankacılık sistemi içerisindeki payı giderek artıyor. Şüphesiz bu gelişmeler, İslami finansın ülkemizde daha güçlü bir yapıya kavuşması bakımından memnuniyet vericidir. Ancak büyümenin mahiyeti, en az büyümenin kendisi kadar önemlidir. Zira katılım bankacılığının başarısını yalnızca bilanço büyüklüğü ile ölçmek olmaz. Bu kurumların kuruluş gayelerini ve temsil ettikleri değerleri de dikkate almalıyız.
Son dönemde kamu katılım bankalarının tek çatı altında toplanmasına yönelik gelişmeler gündemde yerini aldı. Türkiye Varlık Fonu, 9 Ekim 2026 tarihinde Ziraat Katılım ve Halk Katılım’ın paylarının TVF Katılım Finans Yatırımları AŞ’ye devrine ilişkin sözleşmelerin imzalandığını duyurdu. Gerekli izin ve onay süreçlerinin ardından pay devirlerinin yıl sonuna kadar tamamlanması hedefleniyormuş. Bu adım, kamu katılım bankacılığının gelecekteki kurumsal yapılanması bakımından önemli bir gelişme olarak nitelendiriliyor.
Kamu katılım bankalarının birleştirilmesi meselesine daha önce farklı mecralarda değinmiş ve özellikle Vakıf Katılım ile Ziraat Katılım’ın birleştirilmesinin doğru olmayacağını ifade etmiştim. Zira bu iki kurum, basit mantıkla aynı sektörde faaliyet gösteren iki banka olarak görülmemelidir. Kuruluş amaçları, kurumsal kültürleri, öncelikleri ve temsil kabiliyetleri açısından birbirlerinden belirgin şekilde farklıdırlar.
Özellikle Vakıf Katılım, ecdadın para vakfı medeniyetinin günümüzdeki bir iade-i itibarı olarak değerlendirilmelidir. Hatırlanacaktır, kuruluşunda da bu tarihî mirasa yapılan vurgu öne çıkmıştı. Asırlar boyunca toplumun sosyal ve iktisadi ihtiyaçlarının karşılanmasında önemli roller üstlenen vakıf müessesesinin tarihî birikimini temsil etme iddiası taşıyan böyle bir kurumun kimliğinin korunması elzemdir.
Bu yönüyle Vakıf Katılım’ın yalnızca kamu sermayeli bir banka olarak değerlendirilmesini doğru bulmuyorum. Kurumun temsil ettiği tarihî miras, kendisine diğer kamu katılım bankalarından farklı bir sorumluluk yüklemektedir. Bu sorumluluk, vakıf medeniyetinin dayanışma, yardımlaşma ve toplumsal fayda anlayışının günümüz finans sistemine taşınabilmesidir.
Bunun yanında her iki bankanın personel profilleri, kurumsal refleksleri ve organizasyonel öncelikleri de gözlemlediğim kadarıyla farklıdır. Bankacılıkta kurumsal kültür, yalnızca yönetim biçimi veya çalışma usullerinden ibaret değildir. Kurumun müşteriye yaklaşımını, çalışanların aidiyetini ve uzun vadeli hedeflerini de şekillendirir. Dolayısıyla birleşme kararlarında maliyet avantajları kadar bu farklılıkların korunmasının gerekliliği izahtan varestedir.
Elbette bankacılıkta ölçek ekonomisinin sağlayabileceği kazanımları göz ardı etmiyorum. Daha güçlü sermaye yapısı, operasyonel maliyetlerin azaltılması, teknolojik altyapının ortak kullanılması ve rekabet kapasitesinin artırılması önemli hedeflerdir. Ancak bu kazanımların sağlanması için bütün kurumların aynı pota içerisinde eritilmesi gerektiği düşüncesine katılmıyorum.
Nitekim daha önce de ifade ettiğim üzere, eğer amaç kamu sermayeli katılım bankalarında ölçek ekonomisi oluşturmaksa yalnızca Halk Katılım ile Ziraat Katılım’ın bir araya getirilmesi makul bir seçenek olarak kâfidir. Böyle bir yapılanma, hem Vakıf Katılım’ın tarihî misyonunun korunmasına imkân tanır hem de kamu katılım bankacılığında daha büyük bir kurumsal yapı oluşturulmasına hizmet edebilir.
Ekim ayında açıklanan gelişmelerin ilk aşamada bu iki banka üzerinden ilerlemesini bu bakımdan anlamlı buluyorum. Umarım burada kalır ancak kamu katılım finans kurumlarının tek çatı altında toplanmasına yönelik çalışmaların devam ettiği de ifade ediliyor. Dolayısıyla Vakıf Katılım’ın gelecekteki konumuna ilişkin meselenin tamamen vuzuha kavuştuğunu söylemek için henüz erken.
Kanaatimce burada üzerinde durulması gereken daha temel bir mesele bulunmaktadır: Katılım bankacılığında ölçek büyürken müşteri tabanı, ürün çeşitliliği, risk paylaşımı motivasyonu ve toplumsal fayda da büyüyecek midir? Ortaya çıkacak kurum buralarda çözüm üretecek midir?
Bugün katılım bankacılığında görece düşük riskli murabaha finansmanı ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Buna karşılık müşâreke, mudârebe, selem ve istisna gibi İslami finansın farklı ihtiyaçlara cevap verebilecek sözleşmelerinin yeterince yaygınlaşamadığı açıkça görülür. Oysa katılım bankacılığını geleneksel bankacılıktan ayıran temel hususlar ticaret, üretim, ortaklık ve risk paylaşımı üzerinden de gerçekleştirilen finansman usûlleridir.
Bankaların büyümesi, bu farklılığın kendiliğinden gelişeceği anlamına gelir mi? Hayır! Daha büyük bir bilanço, ancak mevcut finansman yöntemlerinin daha yüksek tutarlarda uygulanmasını sağlayabilir. Bu değişim, yeni finansman modellerinin geliştirileceğini, üretim veya girişimcilik faaliyetlerinin daha etkin biçimde destekleneceğini garanti etmez.
Ayrıca kurumsal çeşitliliğin azalması, farklı finansman anlayışlarının gelişmesini de sınırlandırabilir. Bu riski göz ardı etmemek gerekir. Sektörün ihtiyacı yalnızca büyük kamu katılım bankaları değildir. Farklı alanlarda ihtisaslaşabilen, yeni ürünler geliştirebilen ve toplumun değişen ihtiyaçlarına cevap verebilen tematik katılım finans kurumlarına ihtiyacımız vardır.
Farz-ı misal, Vakıf Katılım’ın tarihî misyonundan hareketle sosyal finans, karz-ı hasen, mikrofinans ve vakıf temelli finansman uygulamalarında öncü bir rol üstlenmesi hoş olmaz mıydı? Ziraat Katılım’ın tarım ve üretim finansmanında, Halk Katılım’ın ise esnaf ve küçük işletmelerin finansmanında ihtisaslaşması mümkün değil miydi? Böyle bir yaklaşımla her kurumun kendine mahsus bir kimliği, bir alametifarikası olabilirdi. Elbette diğer finansman ürünlerini de sunmaya devam ederlerdi. Ancak her birinin öne çıktığı, öncülük ettiği ve toplumda karşılık bulduğu bir alan olurdu. Sahip oldukları kurumsal birikim de böylelikle katılım finans ekosisteminin gelişmesine daha fazla katkı sağlayabilirdi. Bütün kurumları tek bir potada eritmek, zamanla onları birbirine benzeyen, kendine has özelliklerini kaybetmiş yapılara dönüştürme riski taşır. Kanaatimce İslami finansın ihtiyacı, birbirinin benzeri kurumlar değil farklılıklarıyla birbirini tamamlayan müesseselerdir.
Burada derdimiz farklılaşarak, çeşitlenerek sektörü zenginleştirmek olmalıdır. İslami finansın gelişimi, kurum sayısının veya aktif büyüklüğünün artmasından ibaret değildir. Toplumun finansmana erişimini kolaylaştırması, üretimi desteklemesi, riskin daha adil paylaşılmasına katkı sunması ve sosyal dayanışmayı güçlendirmesi de bu gelişimin ayrılmaz parçalarıdır. Bu parçaların büyük kısmı hâlâ sektörde eksiktir. Evvel emirde bunları desteklemek gerekir.
Bu bakımdan kamu katılım bankalarının yeniden yapılandırılması sürecinde yalnızca ekonomik verimlilik amaçlanmamalı. Kurumsal misyon ve toplumsal fayda da temel değerlendirme ölçütleri arasında yer almalıdır. Ölçek ekonomisi önemlidir lakin katılım bankacılığının temsil ettiği değerlerin ve kurumsal çeşitliliğin korunması da en az onun kadar mühimdir.
Bir de meselenin pek konuşulmayan insani tarafı var. Bankaların birleştirilmesi kâğıt üzerinde kolay görünebilir. Ne de olsa rakamlar toplanır, bilançolar birleştirilir, yeni bir organizasyon şeması hazırlanır. Peki ya insanlar? Aynı bölgede faaliyet gösteren şubeler, genel müdürlüklerde benzer işleri yürüten çalışanlar, yıllardır çalıştığı kuruma emek vermiş insanlar ne olacak? Birleşmenin ardından şube kapatmaları, personel azaltımları ve görev değişiklikleri gündeme gelmeyecek mi? Bunlar kuvvetle muhtemeldir ve üzerinde ciddiyetle durulmalıdır. Maliyetleri azaltalım derken daha büyük dertler üretmeyelim. Her bir çalışanın ardında bir aile, bir geçim mücadelesi, bir hayat vardır. İnsanların rızkına dokunabilecek böylesi kararların yalnızca maliyet hesaplarıyla değerlendirilmesini doğru bulmuyorum.
Üstelik işin bir de yönetim ve kurumsal uyum boyutu bulunuyor. Farklı çalışma kültürlerine, yönetim anlayışlarına ve kurumsal aidiyetlere sahip insanları aynı çatı altında toplamak sanıldığı kadar kolay değildir. Bugün tasarruf olarak görülen bazı kararların yarın başka maliyetler doğurması da mümkündür. Dolayısıyla birleşmenin sağlayacağı düşünülen kazanımlar kadar beraberinde getirebileceği kayıplar da hesaba katılmalıdır.
Anlaşılan o ki kamu katılım bankalarının yeniden yapılandırılması meselesi siyasi iradenin de üzerinde önemle durduğu bir konu. Sayın Cumhurbaşkanımızın bu süreci sahiplendiği görülüyor. Ancak doğrusu, böylesine önemli bir kararın hangi değerlendirmeler neticesinde alındığını, kimlerin görüşlerine başvurulduğunu ve alternatif modellerin ne ölçüde ele alındığını merak ediyorum. Geçmişte ekonomi politikalarında ısrarla sürdürülen bazı tercihlerin ortaya çıkardığı sonuçlar hâlâ hafızalarımızda. Bugün sonuçlarını yakînen hissediyoruz. Umarım bu süreçte de benzer bir tecrübe yaşanmaz.
Doğrusu benim endişem, büyüme adına çıkılan bu yolun günün sonunda bir daralmaya dönüşmesidir. Daha büyük bir bilanço elde edilirken daha az şube, daha az çalışan, daha az kurumsal çeşitlilik ve daha sınırlı bir finans anlayışıyla karşılaşmak da ihtimal dâhilindedir. Böyle bir neticeyi katılım bankacılığı adına kazanım olarak görmek mümkün müdür?
Temennim, en azından Vakıf Katılım’ın tarihî misyonunu ve kurumsal kimliğini muhafaza ederek yoluna devam etmesidir. Artık alışılmış bankacılık reçetelerinin dışına çıkabilmeli, İslami finansın kendi değerlerinden beslenen farklı kurumsal modeller üzerine daha fazla kafa yormalıyız. Bütün bankaları birleştirmeyi konuşmak yerine, mevcut katılım bankalarının yanında farklı ihtiyaçlara cevap verecek yeni finans müesseselerinin nasıl kurulabileceğini tartışmalıyız.
Hasılıkelam, katılım finans sektörünü yalnızca büyüklük ve rakamlar üzerinden değerlendirmemek gerekir. Temsil ettiği fikir, kimlik ve medeniyet tasavvuru da dikkate alınmalıdır. Özellikle Vakıf Katılım’ın temsil ettiği tarihî misyonun korunmasını, kısa vadeli ölçek kazanımlarından daha kıymetli buluyorum.
Unutulmamalıdır ki katılım bankacılığında büyümek ile gelişmek aynı şey değildir. Büyümek bilançolarla, gelişmek ise ortaya konulan mefkureyle, farklılıkla, üretilen toplumsal faydayla ve İslami finansın temel kaidelerinin ne ölçüde hayata geçirildiğiyle ilgilidir.
Vesselam.
Doç. Dr. Muhammet Fatih CANBAZ