Türkiye’de Zekât Potansiyeli

Melih Turan

                                                                  بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

3-4 Aralık tarihinde İSAV’ın düzenlemiş olduğu Tarihte ve Günümüzde Zekat Uygulamaları Milletlerarası İlmi Toplantıda değerli hocam Ahmet Tabakoğlu ile birlikte hazırladığımız “Türkiye’de Zekât Potansiyelinin  Yeniden Tespiti” adlı bir tebliğ sunmuştuk. Bu tebliğin ihtiva ettiği konu Türkiye’de zekat müessesesinin oluşumu noktasında, ekonomik verileri yansıtmasından dolayı önemlidir. Bu nedenle, yakın zamanda İSAV tarafından basılacak olan toplantı tebliğ kitabına ilgi uyandırmak için hazırlamış olduğumuz çalışmanın bir özetini aktarmak istedik.

Bir hadis-i şerifte  Rasûlul­lah (asm.) şöyle buyurmuştur: “İslâm beş şey üzerine kurulmuştur: Allah’­tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın Rasûl’ü olduğuna şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, hacc etmek, ramazân orucunu tutmak”1 Buhârî, İmân 1, 2; Müslîm, İmân 19, 22; Tirmizi, İmân 3; Nesâî, İmân 13

 

Ancak günümüzde tarihi , ekonomik ve politik nedenlerden dolayı zekat meselesi ihmal edilen bir konu olmuştur. Çalışmada bu ihmalimizin nelere neden olduğu, Türkiye’de zekat müessesesinin oluşması, zekatın ne kadar gerekli bir rükün olduğu ve bu müesseseden doğacak ekonomik katkıları nazara verilmek istenmiştir.

 

 

Merhum Mehmed Akif’in

“Doğrudan doğruya Kur’an’dan alıp ilhamı

Asrın idrakine söyletmeliyiz İslam’ı”

dediği gibi bizde asrın idrakine hitap edebilmek için ekonomik veriler üzerinden zekatın ne kadar bir yekun teşkil ettiğini ve zekatın ekonomik potansiyelini göstermeyi amaç edindik. Öncelikle zekatın olmayışının nelere sebep olduğunu yani küresel ve yerel servet ve gelir eşitsizliklerine değinmeyi uygun bulduk.

Küresel Servet ve Gelir Eşitsizliği

2015 yılı için 62 kişi, en fakir 3,6 milyar insanın sahip olduğu toplam 1.76 Trilyon $  sahip bulunmaktadır.  2010’da 388 kişi ile dünyanın yarısının serveti eşit iken 5 yılda 62 kişi servetlerini 542 Milyar $ yani %45 oranında artırarak 1.76 Trilyon $’a çıkarmıştır. (OXFAM)

Küresel Servet Dağılımı

Kaynak: Credit Suisse Wealth Databook 2015.

Türkiye’de Servet Dağılımı 2015

Yetişkin Türkiye Nüfusu (%) Kişi Sayısı

0-10.000 $

73,5      39.016.005

10.000-100.000 $

24,6

     13.058.418

100.000-1 Milyon $

1,8

           955.494
1 Milyon $ Üzeri

0,1

             53.083

Toplam Servet: 1,025 Trilyon $ 100

53.083.000

Küresel Zenginlik Raporu Türkiye için 2010-2015 Verileri

Nüfus (20 Yaş Üzeri Yetişkin) Toplam Servet (Milyar$) Dünyadaki Payı(%) Kişi Başı Düşen Servet ($) Kişi Başına Düşen Finansal Servet ($) Kişi Başına Düşen Finansal Olmayan Servet ($) Kişi Başına Düşen Borç

($)

(2015 Ortası)

53.083

1.025 0.4 19.301 10.089 15.256

6.044

Kaynak: Credit Suisse Wealth Databook 2015.

Türkiye’de Gelir Dağılımı 2015

Kaynak: TÜİK

Zekat Potansiyeli Çalışmasının Kapsamı

  • Zekat hesapalamasında 3 farklı yönteme başvuruldu.
  • GSYH 2. Servet Raporu 3. Forbes
  • Türkiye’de Zekat Potansiyeli 1986 çalışmasının yanı sıra yurt dışı çalışmalar da kıstas alınarak ilerlendi. (Monzer Kahf, Salman Ahmed Shaikh, Shirazi, Nasim Shah )
  • İlk yöntemde daha önceki çalışmalarda olduğu gibi Gayri Safi Yurtiçi Hasıla tahmini veriler ortaya konulmuştur. (Yöntem 1)
  • Bu yönteme tarafımızca yenileri de eklendi.
  • İkinci yöntemde ise diğer çalışmalarda pek rastlanmayan bir şekilde zekatın asıl mükellefiyetlerinden biri olan müterakim servet/zenginlik üzerinden bir denemede bulunuldur. Bu yöntemde Credit Suisse’in Küresel Zenginlik Raporu esas alınarak yola çıkılmıştır. (Yöntem 2)
  • Son olarak ise Forbes Dergisinin yıllık olarak sunduğu En Zengin 100 listesindeki kişilerin servetleri üzerinden bir hesaplama yapılmıştır. (Yöntem 3)

Genel Hesaplama Kaideleri

  • Ceteris Paribus (diğer tüm durumlar sabitken) varsayımı kullanıldı.
  • Bireylerin zekat mükellefi, kişi başına düşen varlıkların da zekat verilebilecek nisabda olduğu farz edildi.
  • Tahmine başvuruldu: “Rasûlullah (s.a.v.), bağ ve bahçe sahipleri için çıkardıkları üzüm ve meyvelerini tahmin edecek kimseler gönderirdi.”2Ebû Dâvûd, Zekat: 14; Nesâî, Zekat: 2.

Yöntem 1: GSYH Üzerinden Zekat Potansiyeli

  • Tarım keleminin zekatı genelinin doğal yöntemler dışında sulanma araçları ile olduğu düşüncesi ile oran 1/20 yani %5. (Kardavi)
  • Sanayi kısmında da gelir üzerinden alındığı ve kaba bir hesap olduğu için %5 tercih edilmiştir. (Döndüren)
  • Hizmetler kaleminin büyük bir miktarını ticaretten doğan kar oluşturduğu için oran %2,5 alınmıştır. Ticaret mallarının zekatı için bkz. (Döndüren)
  • Dolaylı ölçülen mali aracılık hizmetleri” ve “vergi-sübvansiyon” kısımları zekatın konusu dışında oldukları için hesaplamaya dahil edilmemiştir.
2015 (GSYH) 1.953.561.332.010  TL
GSYH içinde Potansiyel Zekat (2.98%) 58.300.295.127 TL  

(Ayrıntılı hesaplamalar makalenin aslında yer almaktadır.)

Yöntem 2: Credit Suisse Küresel Zenginlik Raporuna Göre Zekat Potansiyeli

  • Bu raporda Hanehalkı Bilanço Verileri (Household Balance Sheet (HBS)) baz alınarak en iyi tahminler hesaplanmaya çalışıldığı aktarılmıştır.
  • HBS verileri olmayan yaklaşık 160 ülke için bir yıl veya daha fazla yıl esas alınarak standart ekonometrik teknikler ile veriler tamamlanmıştır.
  • Kişi başına düşen servet hesaplamaları hanehalklarının finansal ve finansal olmayan (gayrimenkul ve toprak) varlıkları hesaplanarak borçlar düşüldükten elde edilmiştir.
  • Türkiye HBS verileri olmayan ülkeler arasındadır.
  • Türkiye için esas alınan hanehalkı bilanço verileri “Unicredit: CEE Households’ Wealth and Debt Monitor” kaynağından elde edilmiştir.
Küresel Zenginlik Raporu 2015 Verileri USD $
Dünyadaki Toplam Zenginlik          250.145.000.000.000
Türkiye’deki Toplam Zenginlik               1.025.000.000.000
%81 Servete Sahip Olan %10’luk Nüfusun Zekat Potansiyeli                     20.636.962,500 $  
TL Bazında (2,90 kuru üzerinden) 59.847.191,250 TL

Türkiye’de En Yüksek Servete Sahip  %10’un Toplam Serveti (%81) üzerinden hesaplama yapılmıştır.

(Ayrıntılı hesaplamalar makalenin aslında yer almaktadır.)

Yöntem 3: Forbes Dergisi En Zengin 100 Kişinin Zekat Potansiyeli

Forbes zenginler listelerinin en önemli özelliği; kanıtlanabilir, ölçülebilir, kanun nezdinde, devlet otoritesi karşısında, kamuoyuna hesabı verilebilir mülkler üzerinden yapılmasıdır.3FORBES, 2016 Mart Sayısı.

İlk 100’de 114 kişi vardır.

Forbes En Zengin 100

2016 Sırası İsim Şirket  2016 Serveti

(Milyar $)

2015 Serveti

(Milyar $)

Potansiyel

Zekat 2016 (Milyon $)

Potansiyel Zekat 2015 (Milyon $)
1 Murat Ülker Yıldız Holding 2.9 4.4 72.5 110
2 Hüsnü Özyeğin Fiba Holding 2.6 2.7 65 67.5
3 Ferit Şahenk Doğuş Holding 2.4 2.5 60 62.5
4 Semahat Arsel Koç Holding 2.2 2.6 55 65
5 Erman Ilıcak Rönesans Holding 2 2.2 50 55
5 Mustafa Küçük LC Waikiki 2 450 50 11.2
5 Rahmi Koç Koç Holding 2 2.5 50 62.5
5 Şarık Tara Enka İnşaat 2 2.4 50 60
9 Hamdi Ulukaya Chobani Yoghurt 1.8 1.35 45 33.7
9 Suna Kıraç Koç Holding 1.8 2.2 45 55
Toplam 114 94.7 100.4 2.367 2.510

Kaynak: FORBES 2016 Mart Sayısı.

Forbes En Zengin 100 Zekat Potansiyeli

Kur $/TL 2016

(Milyar)

2015

(Milyar)

Toplam Servet ($) 94.7$ 100.4$
Toplam Servet  (TL) 274.630 TL 291.160 TL
Zekat Potansiyeli ($) 2.367$ 2.510$
Zekat Potansiyeli (TL) 6.865 TL 7.279 TL

Türkiye’de Zekat Potansiyeli 2015

GSYH Üzerinden 58.3 Milyar TL
Credit Suisse Küresel Zenginlik Raporu 59.8 Milyar TL
Forbes En Zengin 100 Kişinin 6.8 Milyar TL
Y1 + Y2 118.1 Milyar TL
1/3’ü hesap dışı tutulduğunda 78.73 Milyar TL
Toplam Zekat Potansiyeli 80 Milyar TL

Y1 (Gelir) ve Y2 (Servet) yöntemleri toplanarak aşağıdaki hadise istinaden 1/3’ü hesap dışı tutulmuştur. Elde edilen hesap 80 Milyar’a yuvarlanmıştır.4Resulullah’ın Dumet’ul Cendel Halkına göndermiş olduğu mektubunda “vergi hesabında küsuratın dikkate alınmayacağı” beyan edilmiştir. Bkz. Muhammed Hamidullah, El-Vesaiku’s-Siyasiyye Hz. Peygamber Döneminin Siyasi-İdari Belgeleri, no: 190.

“Tahmin yaptığınız zaman (zekatınızı) alınız ve üçte birini bırakınız. Üçte birini bırakmazsanız dörtte birini bırakınız.”5Ebu Ubeyd, Kitab-ul Emval, Cemaleddin Saylık (çev.), İstanbul: Düşünce Yayınları, 1981, s. 472, hadis no: 1449.

Dolayısı ile Türkiye’de zekat gelirinin en az 80 Milyar TL olması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Bu muhtemel rakamın aslında minimum ve makul bir rakam olduğu şu kıyaslama ile görülebilir:

En zengin 100’ün zekat potansiyeli

(En gerçekçi hesaplama)

6.8 Milyar TL
Toplam Zekat Potansiyeli 80 Milyar TL
114 kişinin toplam Potansiyele oranı 8,50%

Netice

  • Yapılan bu çalışmada küresel servet eşitsizliği vurgusu ile Türkiye’deki eşitsizlikler nazara verilmiş ve Türkiye’deki zekat potansiyeli hesaplanmıştır. Hesaplamalar göstermiştir ki Türkiye’de en az 80 Milyar TL  zekat potansiyeli olduğu saptanmıştır.
  • En zengin 100 listesinin zekat matrahları potansiyelin %8,5’u göstermesi hasebiyle hesaplanan miktarın Türkiye için minimum bir rakam olduğunu ifade etmektedir.
  • Türkiye’de zekat toplayan kurumlar çok çeşitlidir ve elimizde hepsini kapsayan bir bilgi bulunmamaktadır.
  • Bu yüzden zekat görevini ifa edenler ve zekat miktarları ile ilgili veriler oldukça yetersiz olduğundan potansiyele ne kadar yakın olunduğu hakkında bir yorum yapılamamaktadır.
  • İslam ülkelerinde, özellikle Türkiye’de ekonomik krizlerin, özellikle 2001 krizinin, Batıdaki kadar problemli olmamasının temel sebebi zekat ve benzeri uygulamalardır. Yoksa “İslam toplumlarında zekatın hepten ihmal edilen bir kavram ve gönüllü olarak algılanan bir bağış şeklinde olduğunu” söylemek mümkün değildir.
  • Yapılmış olan bu çalışma ile gerek toplumsal adaleti sağlamak ve servet dağılımının adil bir
  • şekilde olması hususunda adımların atılması, gerek fakirlik olgusu ile mücadele amacıyla zekatın dini birgerekliliğin yanında ekonomik ve sosyal bir gereklilik olduğu vurgulanmıştır.
  • Dünya çapında gelir ve servet eşitsizliğine karşı çözümlerin yetersiz kaldığı bir ortamda İslam iktisat siyasetinin zekat ilkesi, eşitsizlikleri azaltmak ve adil gelir dağılımını sağlamak için şüphesiz en etkili bir yöntem olarak gözükmektedir.
  • Türkiye son zamanlarda başlattığı Discover The Potential kampanyası ile bu potansiyeli keşfetmelidir.

Not: Bu çalışma İSAV tarafından basılacağı için verilerin ve araştırmanın bir kısmı burada zikredilmedi. Makaleyi merak edenler için  kitap basıldığı zaman duyurulacaktır.

Notlar   [ + ]

1. Buhârî, İmân 1, 2; Müslîm, İmân 19, 22; Tirmizi, İmân 3; Nesâî, İmân 13
2. Ebû Dâvûd, Zekat: 14; Nesâî, Zekat: 2.
3. FORBES, 2016 Mart Sayısı.
4. Resulullah’ın Dumet’ul Cendel Halkına göndermiş olduğu mektubunda “vergi hesabında küsuratın dikkate alınmayacağı” beyan edilmiştir. Bkz. Muhammed Hamidullah, El-Vesaiku’s-Siyasiyye Hz. Peygamber Döneminin Siyasi-İdari Belgeleri, no: 190.
5. Ebu Ubeyd, Kitab-ul Emval, Cemaleddin Saylık (çev.), İstanbul: Düşünce Yayınları, 1981, s. 472, hadis no: 1449.